Co to jest yerba mate i jakie ma właściwości

Co to jest yerba mate? To napar z suszonych liści i gałązek ostrokrzewu paragwaskiego (Ilex paraguariensis), pity od wieków w Ameryce Południowej z naczynia zwanego matero przez metalową bombillę. Zawiera kofeinę, teobrominę i polifenole, więc pobudza łagodniej niż kawa. W Polsce pije się go coraz częściej, ale wciąż budzi pytania.

Co to jest yerba mate i skąd pochodzi napój?

Ostrokrzew paragwaski to wiecznie zielone drzewo z rodziny ostrokrzewowatych, które w uprawie przycina się do wysokości 3-4 metrów. Rośnie w wilgotnym, subtropikalnym klimacie - w Argentynie (prowincja Misiones), Paragwaju, Brazylii (Paraná i Rio Grande do Sul) oraz w Urugwaju. To tam znajdują się największe plantacje świata.

Zbiór wygląda inaczej niż przy herbacie. Ścina się całe pędy z liśćmi i młodymi gałązkami, a potem poddaje je kilkuetapowej obróbce.

Najpierw sapeco, czyli krótkie opalenie nad ogniem, które zatrzymuje utlenianie. Potem suszenie - tradycyjnie dymem w piecach barbacuá, coraz częściej też gorącym powietrzem. Susz dojrzewa od kilku miesięcy do dwóch lat, nabiera aromatu, a na końcu trafia do młyna.

Nazwa „yerba” bywa myląca, bo z hiszpańskiego oznacza po prostu zioło. Yerba mate nie ma nic wspólnego z herbatą - ta powstaje z Camellia sinensis. Guarani nazywali napój „ka'ay”, Brazylijczycy mówią „erva-mate”, a sam sposob jest znany w trzech odsłonach: chimarrão w Brazylii, mate w Argentynie i tereré w Paragwaju.

Jak yerba mate działa na organizm?

Kofeina w suchym suszu to zwykle 0,3-1,7% masy, zależnie od odmiany i proporcji liści do gałązek. Liście mają jej więcej, gałązki mniej - dlatego wersje „con palo” działają spokojniej. Jedno matero wypełnione 50 gramami suszu i zalewane kilkanaście razy daje szacunkowo 200-350 mg kofeiny, ale dostajesz ją porcjami przez godzinę lub dwie. Nie ma nagłego skoku, więc i nagłego zjazdu.

Do tego dochodzi teobromina, ta sama substancja, która siedzi w kakao, oraz śladowe ilości teofiliny. Ten duet rozluźnia oskrzela i spowalnia wchłanianie kofeiny. Efekt? Wielu osobom yerba mate daje równą koncentrację bez drżenia rąk i bez bólu głowy po dwóch godzinach.

Polifenole to druga mocna strona napoju. Kwas chlorogenowy, kwercetyna i rutyna działają antyoksydacyjnie. Badania nad ich wpływem na ciśnienie, gospodarkę lipidową i metabolizm są obiecujące, ale w dużej części prowadzono je na zwierzętach lub na małych grupach. Traktuj je jako wskazówkę, nie jako gwarancję.

Saponiny odpowiadają za charakterystyczną pianę i lekko mydlany posmak. One też sprawiają, że pierwsze tygodnie z yerba mate mogą kończyć się szybszą wizytą w toalecie - napój pobudza perystaltykę jelit. U większości osób efekt mija po kilku dniach.

Jest jeszcze kwestia minerałów. W naparze znajdziesz magnez, potas i mangan. Polifenole potrafią jednak wiązać żelazo z posiłku, więc jeśli masz niedokrwistość, pij yerba mate między posiłkami, a nie do obiadu.

Jak parzyć yerba mate krok po kroku?

Potrzebujesz trzech rzeczy: matero, bombilli i czajnika. Matero z kalabasy kosztuje 40-90 zł, ceramiczne bywa tańsze i łatwiej je utrzymać w czystości. Bombilla to metalowa rurka z filtrem na końcu - bez niej liście zapchają ci usta.

1. Wsyp do matero 50-70 gramów suszu, czyli mniej więcej trzy czwarte objętości.
2. Zatkaj otwór dłonią, odwróć naczynie do góry dnem i kilka razy wstrząśnij. Drobny pył oddzieli się od liści.
3. Przechyl susz na jedną stronę, żeby po drugiej zostało wolne miejsce.
4. Wlej tam kilka łyków letniej wody. To nawilżenie, które chroni liście przed poparzeniem i pozwala im uwolnić aromat powoli.
5. Wsuń bombillę w mokrą część, zatykając palcem jej górny otwór, żeby nie zassać pyłu.
6. Zalej wodą o temperaturze 70-80°C i pij od razu.

Wrzątek to najczęstszy błąd początkujących. Woda o temperaturze 100°C wypłukuje z liści gorzkie związki i napar staje się cierpki już przy trzecim zalaniu. Jeśli nie masz termometru, zagotuj wodę i odstaw ją na 4-5 minut.

Kolejne zalania rób w to samo miejsce, w którym stoi bombilla. Nie mieszaj łyżeczką i nie przelewaj napoju do kubka - cały rytuał polega na tym, że pijesz z jednego naczynia. Jedno matero wystarcza na 10-20 zalań, a smak zmienia się z każdym: pierwsze są intensywne i ziołowe, ostatnie przypominają słabą herbatę.

Po skończeniu wyrzuć susz, wypłucz matero letnią wodą bez detergentu i wysusz je dokładnie. Kalabasa przechowywana mokra pleśnieje i nabiera gorzkiego posmaku, którego potem nie da się usunąć.

Rodzaje yerba mate - którą wybrać na start?

Podział zaczyna się od składu. „Con palo” zawiera liście i gałązki, jest łagodniejsza, tańsza i zwykle polecana początkującym. „Despalada” to sam liść - mocniejszy smak, więcej kofeiny, więcej goryczy. Jeśli lubisz intensywne, ziemiste napoje, idź w tę stronę.

Drugi podział dotyczy obróbki. Susz „barbacuá” suszy się dymem, więc w smaku pojawiają się nuty tytoniu i drewna. Wersje suszone powietrzem, czasem sprzedawane jako „green”, smakują świeżej i ziołowo. „Tostada” przechodzi dodatkowe prażenie i przypomina nieco paloną kawę - to dobry wybór dla osób, którym klasyczna yerba wydaje się zbyt gorzka.

Trzecia grupa to „compuesta”, czyli mieszanki z dodatkami. Mięta, melisa, rumianek, skórka cytrusowa - dodają aromatu i łagodzą smak. Uwaga na składy z aromatami identycznymi z naturalnymi: to skrót do chemicznego posmaku.

Z markami wartymi sprawdzenia: Taragüi i Cruz de Malta to argentyńska klasyka, Playadito i Rosamonte stoją w środku stawki, Canarias i Kurupí reprezentują mocny, paragwajski styl. Na początek kup pół kilograma jednej z nich i dopiero po opróżnieniu opakowania eksperymentuj dalej.

Yerba mate czy kawa - co lepiej wybrać?

Filiżanka kawy to zwykle 80-100 mg kofeiny dostarczonej w kilka minut. Działa szybko i mocno, po czym poziom spada i pojawia się senność. Yerba mate rozkłada pobudzenie na dłuższy czas, a teobromina łagodzi skoki.

Smak to inna historia. Kawa jest palona, kwaśna lub czekoladowa, zależy od ziarna. Yerba mate smakuje ziołowo, ziemiście, czasem dymnie, z wyraźną goryczą.

Pierwsze podejście często kończy się zdziwieniem. Drugie - decyzją, że to jednak ciekawe.

Praktyka wygląda tak: kawa sprawdza się, gdy potrzebujesz natychmiastowego kopa przed ważnym spotkaniem. Yerba mate lepiej działa jako napój do pracy biurowej, gdzie liczy się równa koncentracja przez kilka godzin. Wiele osób łączy oba: jedno matero rano, jedna kawa po obiedzie.

Ile kofeiny dziennie wypada przyjąć? Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności uznaje 400 mg na dobę za bezpieczne dla zdrowego dorosłego. Jedno matero plus filiżanka kawy to około 300-350 mg, więc mieszcisz się w normie.

Kto powinien uważać na yerba mate?

Kobiety w ciąży i karmiące powinny ograniczyć kofeinę do 200 mg na dobę, co w praktyce oznacza jedno małe matero lub pół. Osoby z nadciśnieniem i arytmią niech skonsultują napój z lekarzem, bo kofeina podnosi ciśnienie i przyspiesza akcję serca.

Wrzody, refluks i wrażliwy żołądek to kolejna grupa ryzyka. Picie yerba mate na czczo potrafi solidnie podrażnić błonę śluzową. Zjedz coś lekkiego przed pierwszym zalaniem albo wybierz wersję „con palo”, która jest delikatniejsza.

Temperatura ma znaczenie, o którym mówi się za rzadko. Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem zakwalifikowała napoje powyżej 65°C jako prawdopodobnie rakotwórcze dla przełyku. Nie chodzi o sam napój, tylko o gorącą wodę drażniącą śluzówkę. Odczekaj chwilę po zagotowaniu.

Susze suszone dymem mogą zawierać wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne, więc wybieraj produkty suszone powietrzem lub takie, które mają wyniki badań w opisie. Osoby z niedokrwistością powinny trzymać napój z dala od posiłków bogatych w żelazo.

Dzieci i młodzież nie potrzebują kofeiny w tej formie. Jeden mocny susz w małym ciele potrafi wywołać rozdrażnienie i problemy ze snem.

Ile kosztuje yerba mate w Polsce i gdzie ją kupić?

Pół kilograma dobrego suszu kosztuje 20-45 zł, kilogram 40-80 zł. Matero z kalabasy to wydatek 40-90 zł, bombilla 20-50 zł. Cały zestaw startowy zamyka się w 100-150 zł i wystarcza na kilka miesięcy codziennego picia.

Kupisz ją w sklepach specjalistycznych z kawą i herbatą, w sklepach internetowych poświęconych yerba mate, a także na Allegro - tam ofert są setki, ale jakość bywa loteryjna. Stacjonarnie znajdziesz ją w delikatesach i sklepach z zdrową żywnością, zwłaszcza w większych miastach.

Na co patrzeć przy zakupie? Data zbioru lub pakowania - im świeższy susz, tym lepszy aromat, a po dwóch latach napój traci charakter. Kraj pochodzenia i nazwa producenta są ważniejsze niż chwytliwy opis na opakowaniu. Skład powinien być krótki: liście i gałązki, ewentualnie zioła.

Przechowuj susz szczelnie zamknięty, w ciemnym i chłodnym miejscu. Lodówka nie jest konieczna, ale szafka z dala od piekarnika już tak. Opakowanie po otwarciu zużyj w ciągu roku.

Najczęstsze pytania

Czy yerba mate jest zdrowa?

Yerba mate zawiera polifenole, witaminy i minerały, a jej pobudzenie jest łagodniejsze niż kawowe. Badania sugerują korzystny wpływ na metabolizm i poziom stresu oksydacyjnego, ale wiele z nich prowadzono na zwierzętach. Zdrowa będzie w umiarkowanych ilościach - jedno do dwóch matero dziennie. Przy nadciśnieniu, ciąży lub problemach z żołądkiem skonsultuj to z lekarzem.

Ile kofeiny ma yerba mate?

Suchy susz zawiera od 0,3 do 1,7% kofeiny. Jedna filiżanka naparu to zwykle 25-50 mg, ale cała sesja z matero wypełnionym 50 gramami suszu może dostarczyć 200-350 mg rozłożonych na kilkanaście zalań. Wartość zależy od proporcji liści do gałązek, temperatury wody i czasu parzenia. Dla porównania filiżanka kawy ma 80-100 mg.

Czy yerba mate można pić codziennie?

Tak, jeśli nie przekraczasz 400 mg kofeiny na dobę i nie odczuwasz problemów ze snem. Najlepiej pić ją do wczesnego popołudnia, bo kofeina utrzymuje się we krwi kilka godzin. Osoby wrażliwe powinny zaczynać od mniejszych porcji i słabszych suszy typu „con palo”. Przy nadciśnieniu lub arytmii zapytaj lekarza.

Jak smakuje yerba mate?

Smak jest ziołowy, ziemisty i wyraźnie gorzki, z nutami dymnymi w suszach suszonych metodą barbacuá. Wersje prażone przypominają paloną kawę, a mieszanki z miętą lub melisą są łagodniejsze. Pierwsze zalanie bywa najbardziej intensywne. Początkujący często potrzebują kilku podejść, żeby docenić gorycz.

Czy yerba mate można pić na zimno?

Tak, ten sposób nazywa się tereré i pochodzi z Paragwaju. Susz zalewa się lodowatą wodą lub sokiem, dodaje lód i miętę. Napój jest orzeźwiający i mniej gorzki, bo zimna woda wolniej wypłukuje związki goryczkowe. Latem sprawdza się lepiej niż gorące matero, zwłaszcza w wersji z limonką.

Czy yerba mate uzależnia?

Kofeina uzależnia fizjologicznie w stopniu podobnym do kawy. Regularne picie dużych ilości może prowadzić do bólu głowy i rozdrażnienia przy odstawieniu. Same rytuały - matero, bombilla, kolejne zalania - też potrafią wejść w nawyk. Przy rozsądnych ilościach nie ma powodu do obaw, a przerwa na kilka dni pozwala sprawdzić, jak reagujesz.